"Blast To Freeze. Sztuka brytyjska w dwudziestym wieku" to tytuł wystawy, prezentowanej obecnie w Muzeum Sztuki w Wolfsburgu. Wystawa jest przedsięwzięciem monumentalnym, a może nawet i epokowym, nie tylko dlatego, że jest największą, dotychczasową retrospektywą sztuki brytyjskiej poza Wielką Brytanią. Brytyjska artystyczna masa i klasa, pokazana w mieście Volkswagena i przez Volkswagen Financial Services AG sponsorowana, powoduje chwilowy zawrót głowy.

Prawie 110 artystów i artystek i ponad 350 prac, wypożyczonych od europejskich i amerykańskich muzeów, galerii i kolekcjonerów, ponadto imponująca scenografia słynnego architekta Davida Chipperfielda (ur. 1953), który na sufitach wolfsburskiego muzeum zawiesił płachty białego, lejącego się materiału, sprawiają, że jego sale wydają się być zwiewne, miękkie i lekkie, tak że zwiedzanie tej ekspozycji jest niezwykłym przeżyciem poznawczym, estetycznym i zmysłowym. Dzięki wyrafinowanej scenografii Chipperfielda rzuca się w oczy, że sztuka brytyjska jest stonowana, wyciszona i - mimo garści znanych nazwisk - dalece nieznana, może dlatego, że (szczególnie w pierwszej połowie ubiegłego wieku) była tworem nie zawsze w pełni oryginalnym.

Wiertnicza pneumatyka i śmiertelna elektryka
Zwiedzanie wystawy sztuki brytyjskiej dwudziestego wieku rozpoczyna się na drugim piętrze i kończy się na parterze liczącego ponad trzy tysiące metrów kwadratowych Muzeum Sztuki w Wolfsburgu. Początek dwudziestego wieku zapowiada monumentalny "Rock Drill" ("Wiertacz skał") Jacoba Epsteina (1880 - 1959), rekonstrukcja jego rzeźby z lat 1913 -1915: przykuty do pneumatycznej wiertarki człowiek-maszyna, symbol znajdującej się wówczas jeszcze w powijakach industrializacji. Koniec dwudziestego wieku markuje równie monumentalna szklana klatka, znana instalacja "A hundred years" ("Sto lat") Damiana Hirsta z 1990 roku: wylęgarnia much, karmionych wodą z cukrem, które w słodkim błogostanie lecą do elektrycznej pułapki na niechybną śmierć, ale za to z pełnym żołądkiem. Te dwa dzieła symbolicznie zakreślają ramy ubiegłego wieku, nazwanego przez brytyjskiego historyka Erica Hobsbawma (ur. 1917) "krótkim dwudziestym wiekiem", bo rozpoczął się on tak naprawdę dopiero w 1914 roku od wybuchu pierwszej wojny światowej i zakończył się już na początku lat dziewięćdziesiątych po rozpadzie imperium sowieckiego i wygaśnięciu zimnej wojny.

Stonowane dowody artystycznej mody
O tym, że niezupełnie im się to udało, przekonać się można na wystawie "Blast to Freeze". Dokonania malarskie lat dwudziestych, trzydziestych, czterdziestych aż po późne lata pięćdziesiąte są raczej mało oryginalnymi przykładami obowiązujących wówczas w Europie, głównie we Francji, Włoszech i Hiszpanii kierunków i mód artystycznych. Komu nieobce są dzieła Marinettiego, Matisse’a, Legera, Braque’a, Salvadora Dali'ego, Laurensa, Magritte’a i innych wiodących modernistów, dla tego prace ich brytyjskich kolegów są mało odkrywcze i nie dorównują oryginałom. Jedyne, co uderza w tych pracach, to niezwykle stonowana kolorystyka: miała być detonacja, a skończyło się na ledwo słyszalnym tupnięciu. Malarstwo brytyjskie pierwszej połowy minionego stulecia z dzisiejszej perspektywy ma przede wszystkim znaczenie historyczno-dokumentalne, jest historycznym dokumentem, wyrazem europejskości i ponad narodowej uniwersalności tej sztuki. Jest dowodem na to, że szczególnie począwszy od lat trzydziestych była sztuką otwartą na docierające głównie z Paryża nowości: abstrakcję, z jej czołowymi brytyjskimi przedstawicielami, Benem Nicholsonem (1894 -1982) i jego drugą żoną Barbarą Hepworth (1903 - 1975), którzy przyłączyli się do paryskiej grupy Abstraction-Création i surrealizm, którego główny brytyjski eksponent Roland Penrose (1900 - 1984) należał do kręgu artystyczno-literackiego, skupionego wokół ojca surrealizmu, André Bretona. Dość mocną stroną malarstwa brytyjskiego pierwszej połowy dwudziestego wieku wydaje się być figuratywność: począwszy od przejmujących obrazów batalistycznych Christophera Nevinsona (1889 - 1946) i wojennych rysunków Percy Wyndhama Lewisa z lat 1915-1919, poprzez foto realistyczne akty i portrety Stanley Spencera (1891 - 1959) z lat trzydziestych w stylu Nowej Rzeczowości, którego kontynuatorem wydaje się być w prostej linii Lucian Freud. Malarstwo brytyjskie pierwszej połowy dwudziestego wieku nie zaskakuje ani nie pozwala na szczególne odkrycia, chyba poza Humphreyem Jenningsem (1907 - 1950). Jego niewielki rysunek "Komoda ze szwajcarską roladą" z 1936 roku wydaje się być prekursorem pop artu, kierunku, który faktycznie spowodował, że sztuka brytyjska (poza Henry Moorem i Francisem Baconem), wkroczyła na arenę międzynarodową. Ale nastąpiło to dopiero na początku lat sześćdziesiątych.

Wątek polski
Jako że ”Blast To Freeze” jest przedsięwzięciem o wiekowym rozmiarze i bilateralnej, państwowej wadze, patronat nad wystawą objęli przywódcy Wielkiej Brytanii i Niemiec. Życzliwe słowa premiera Tony Blaira i kanclerza Gerharda Schrődera zamieszczone są we wstępie do niezwykle udanego katalogu wystawy, istnej kopalni wiedzy o sztuce brytyjskiej w dwudziestym wieku, jej aspektach historycznych, socjologicznych, politycznych, towarzyskich i jej związkach ze sztuką międzynarodową. Ale najlepszy nawet katalog (370 str., 168 reprodukcji barwnych i 200 czarno-białych, wyd. Verlag Hatje Cantz, cena na wystawie - 39 Euro, w księgarniach - 49,80 Euro) nie jest w stanie oddać ducha tej wystawy - jednego z najciekawszych, tegorocznych wydarzeń artystycznych w Niemczech, które doszło do skutku również dzięki pomocy Jacka Ojrzyńskiego i Marii Morzuch z Muzeum Sztuki w Łodzi. Jedynego muzeum z naszej części Europy, które na "Blast To Freeze" wypożyczyło dwa brytyjskie obrazy z początku lat sześćdziesiątych krótkiego dwudziestego wieku.
Urszula Usakowska-Wolff
[27.10.2002]