w hotelu...
Pod koniec kwietnia zaprosiliśmy Cezarego do Berlina aby wystąpił w ramach festiwalu "Terra Polska" zorganizowanego w centrum kulturalnym Kulturbrauerei na Prenzlauer Berg. W odpowiedzi Cezary przygotował akcję pt. "Kunstans" (z niem. Kunst = sztuka). Dokładny przebieg zdarzeń nie jest znany. Wiemy, że artysta po przyjeździe do Berlina w godzinach rannych skierował się bezzwłocznie do hotelu. O ustalonej wcześniej godzinie występu (około 20.00) zamiast artysty w galerii w Kulturbrauerei pojawił się posłaniec (a dokładniej posłanka) z paczką od Cezarego. Jej zawartość stanowiły: zbiór kilkudziesięciu zaproszeń za "Kunstans" wykonanych z kolorowych, plastikowych zakrętek, naświetlonego negatywu oraz krótkiego listu od artysty z pozdrowieniami i wyjaśnieniem, iż nie mógł przybyć, ponieważ tak wcześniej zaplanował akcję. Jeszcze tego samego wieczora opuścił Berlin. Po wywołaniu negatywu oczom naszym ukazał się obraz długich godzin - od rana do wieczora - spędzonych przez Cezarego w hotelu - oglądanie telewizji, zaglądanie do mini baru, wyglądanie przez okno, przygotowanie zaproszeń. Kunstans.

Wszystkich zainteresowanych działalnością Cezarego Bodzianowskiego zapraszamy do Świetlicy Sztuki Raster na pokaz dokumentacji z akcji "Kunstans", wystawę autorskich zaproszeń na akcje (wybór z lat 2001-2004) oraz bogaty kiermasz edycji i plakatów artysty!

Wynik rankingu Rastra zaskoczył wszystkich. Raczej nikt nie przypuszczał, że Kuśmirowski pozostawi w tyle takie pewniaki jak Bodzianowski czy Sasnal. Te wysokie notowania nie były jednak odosobnione. Kilka dni wcześniej na krakowskim portalu spam.art.pl zakomunikowano: "Kuśmirowski jest najbardziej sexy artystą w Polsce. Druga połowa roku zdecydowanie należała do niego".

W środowisku artystycznym zaczęto zwracać uwagę na Kuśmirowskiego po pokazie w galerii Białej i udziale w krakowskim Novart.pl (obie wystawy odbyły się w 2002 roku), gdzie zaprezentował kolejowe makiety w skali 1:1 (w Białej rozbudowana instalacja o charakterze dworcowo-kolejowym, w Krakowie tylko jeden wagon). Wcześniej mówiono co nieco o wyśmienitym kopiście dawnych druków urzędowych. Kuśmirowski potrafił na czystej kopercie narysować znaczek, stemple, "wydrukować" linie i wysłać list do samego siebie. Poczta Polska dawała się zwieść - list dochodził. Oprócz tego artysta kopiował stare gazety z "Trybuną Ludu" na czele, paczki "Sportów", zapałki, świadectwa chrztu, legitymacje etc. Z wielkim samozaparciem i wielką precyzją. W zeszłym roku ta pasja wróciła, chciał podrobić paszport i przejechać granicę polsko-niemiecką w ramach projektu "Cultural Teritorries". Organizatorzy nie zgodzili się.

Wierny uczeń Słodowego
Może na początek trochę suchych faktów. Przede wszystkim w trosce o tych, którym Robert Kuśmirowski myli się jeszcze z biegaczem Robertem Korzeniowskim. Urodził się (Kuśmirowski, nie Korzeniowski) 31 lat temu w Łodzi. Dzieciństwo spędził w Sandomierzu, ma dużo wspomnień związanych z kresami wschodnimi: komórki na narzędzia, duże zielone przestrzenie, świetlice, domy kultury, strychy, piwnice, silni ludzie wsi i tym podobne historie. Chłopak dużo chorował, leżał więc w łóżku i głównie rysował. Opowiadał później: "wchodząc do miejsc gdzie są czyste, białe ściany czuję się źle - wszystko jest takie zimne. Może ma to związek z tym, że jako dziecko przebywałem dużo w szpitalach. Te białe ściany mnie przygnębiają. Uciekam tam gdzie mi cieplej". Pierwsza wielka pasja - majsterkowanie (idol z tamtych czasów: Adam Słodowy), później przyszedł czas na muzykę. Kuśmirowski przeszedł przez różne ostro grające bandy, otarł się o death-metal, z lubelskim elektro-industrialnym Undergun nawet sporo koncertował. Ale stało się tak, że coraz bardziej zaczęły go pociągać sztuki wizualne. Skończył Instytut Sztuk Pięknych w Lublinie (ten sam, który wydał np. Jerzego Truszkowskiego, którego to Robert do dziś szczerze podziwia). Podczas studiów zajmował się rzeźbą. Nie trzeba dodawać, że w pracowni spędzał dużo czasu i że był piekielnie precyzyjny. Później wyjechał do Francji, do 2003 roku studiował sztuki piękne na uniwersytecie w Rennes. Jest więc artystą, który dopiero co skończył uczelnię. Jest świeżym narybkiem.

Spacer po dnie jeziora
O Robercie Kuśmirowskim jako osobie wiadomo tyle, że jest osobnikiem pełnym wschodniego czaru, dowcipnym, ujmującym ale i nieco nieobliczalnym. Z wielu względów to egzotyczny, nowy, zupełnie nieprzystający do całej reszty element w polskiej sztuce. Kuśmirowski miał szczęście trafić w tym roku pod opiekuńcze skrzydła Fundacji Galerii Foksal - daje mu to możliwość swobodnej pracy nad kolejnymi projektami ale i zmusza do pewnej dyscypliny i samokontroli, jak powszechnie wiadomo kuratorzy fundacji nie należą do łatwych partnerów. Dużo dają, ale wymagają te nie mało. Robertowi wychodzi to zdecydowanie na dobre - tym bardziej, że wydaje się on cierpieć na nadprodukcję pomysłów. Jest niewyobrażalnie płodnym artystą - zawsze ma w zanadrzu kilka alternatywnych projektów. Dla kuratorów jest to z pewnością komfortowa sytuacja - w odróżnieniu od nagminnej sytuacji, w której artysta przedstawia jeden, bardzo drogi, z wielu przyczyn niemożliwy do wykonania i zupełnie bezsensowny pomysł. Trudno byłoby jednak udawać, że wszystkie projekty Kuśmirowskiego są absolutnie genialne. Jest np. bardzo dumny, czemu często daje wyraz, ze swej pracy z fortepianem, gdzie zamiast klawiszy leżą (oczywiście sztuczne) czarne i białe palce. Nie wszyscy podzielają jego entuzjazm co do tej pracy, ale Robert z zapałem planuje już jej kontynuację, tym razem fortepian skrzyżowany z ... płytą nagrobkową. Nie wiem czy jest ktoś, kto jest w stanie przewidzieć kolejny krok tego artysty. Karkołomne przedsięwzięcia chodzą Robertowi coraz częściej po głowie - teraz marzy mu się, wyjęty z dziecięcych marzeń, spacer po dnie jeziora w skafandrze z XIX wieku.

Czy sztuka go znudzi?
Trzeba przyznać, że w naszym malkontenckim kraju Kuśmirowski jest ewenementem. Jego sztuka podoba się prawie wszystkim - jedni cieszą się, że wreszcie artysta tak się napracował i ubrudził, innym podobają się architektoniczne ingerencje, demolki i rupieciarnie w czystych, sterylnych galeriach, dla jeszcze innych Kuśmirowski zaspokaja tęsknoty za sentymentalną sztuką, pełną wycieczek w dzieciństwo i aluzji do dawnych, skompromitowanych estetyk. Teraz jednak wszyscy ci, którzy postawili w tym roku na Kuśmirowskiego z niepokojem patrzą mu na ręce - co będzie dalej, czy nowy "sztukmistrz z Lublina" nie zawiedzie, czy sztuka go nie znudzi, czy będzie mu się po prostu chciało brnąć w pewien schemat pracy "kopisty"? On sam jednak snuje w międzyczasie wizje dziesiątków kolejnych pomysłów. Jeden dzikszy od drugiego. Koncerty muzyczne, ekstremalne wyczyny performerskie, nowe jeszcze bardziej pracochłonne instalacje, mistyfikacje fotograficzne. Czuję, że będziemy mieć jeszcze z tym chłopakiem ciężki orzech do zgryzienia...
Sebastian Cichocki
[15.02.2004]

Sarah Morris: Neon - Midnight Fantasy (Las Vegas), 2000. Lakier na płótnie. 214 x 214 cm. Kolekcja Kunstmuseum Wolfsburg

"Najpierw były pieniądze, potem była kolekcja", mówi Gijs van Tuyl, od 1992 roku dyrektor Muzeum Sztuki w Wolfsburgu. Dwa lata później - 27 maja 1994 roku - zaprojektowana przez hamburskiego architekta Petera Schwegera stalowo-szklana konstrukcja pokryta filigranowym dachem, której koszty pochłonęły 35 milionów Euro, oddana została do użytku. Sceptycy wątpili wówczas, że Wolfsburg, raczej szare i nudne miasto w cieniu fabryki Volkswagena, może stać się ważnym ośrodkiem sztuki współczesnej. Minęło dziesięć lat i Muzeum Sztuki w Wolfsburgu należy do wiodących muzeów nie tylko na północy Niemiec i pod względem liczby zwiedzających - od 60 000 do 100 000 osób rocznie - może śmiało konkurować z podobnymi instytucjami w Berlinie lub Frankfurcie nad Menem.

Chociaż "Mahlzeit" znaczy po niemiecku coś w rodzaju "smacznego", Niemcy używają tej odzywki przy każdej okazji, często z jedzeniem niezwiązanej, a więc zarówno przy stole jak i przy przypadkowym spotkaniu znajomych na ulicy w porze nie obiadowej. "Mahlzeit" jest więc po "Heil Hitler" najgłupszym pozdrowieniem, wymyślonym przez naszych zachodnich sąsiadów.

"Mahlzeit! Kultur des Essens und Geniessens" (Smacznego! Kultura jedzenia i rozkoszy) jest nadrzędnym tytułem czterdziestu imprez w muzeach Wschodniej Westfalli z okazji "Roku żywienia 2004" w regionie, który wniósł istotny wkład do rozwoju kultury stołowej, a to dzięki działalności producentów żywności Dr. Oetkera z Bielefeldu (m.in. "Potrawki bogów", czyli galaretki w różnych kolorach, ostrą zielenią zadebiutował przed trzydziestu laty artysta Timm Ulrichs w tymże Bielefeldzie, budując z oetkerowskiego proszku pokaźną, trzęsącą się górę) i pralek Miele z Gütersloh (w przypadku, kiedy ktoś przy jedzeniu da plamę).
Wystawa "Das Grosse Fressen. Von Pop bis heute" (Wielkie żarcie. Od pop do dziś), pokazywana w Kunsthalle Bielefeld jest częścią owego "Roku żywienia 2004". Prezentuje ona 70 prac trzydziestu artystek i artystów, zajmujących się żywnością i jedzeniem. "Wielkie żarcie", czyli tytuł, zapożyczony z filmu Marco Ferreriego z 1973 roku, zakreśla zarazem czasowe ramy ekspozycji: od początku lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia aż do dziś. Ponieważ te ramy nie pozwalają na dalekosiężne wycieczki do wcześniejszych manifestacji tego tematu, również i geograficzne pochodzenie dzieł sztuki jest starannie oddzielone: na pierwszym piętrze Kunsthalle Bielefeld dominują Europejczycy, na drugim Amerykanie. To gwoli orientacji przyszłych widzów, gdyż we wszystkich niemieckich relacjach prasowych napisane jest dokładnie odwrotnie: czyżby jedni przepisywali radośnie od drugich lub też po ciemku zwiedzali Kunsthalle na konferencji prasowej w dniu 22 lutego?

Martwe natury pop kultury
Po II Wojnie Światowej Europę Zachodnią zalała wielka fala żarcia, rozkoszna chęć najedzenia się nareszcie do syta, zmysłowe nadrobienie zaległości z czasów wojny i pierwszych lat powojennych. Z czasem zamieniła się ona w fetyszystyczny rytuał, omotany wyrzutami sumienia z powodu nadwagi i głodu na świecie. Pod koniec lat pięćdziesiątych przemysł spożywczy w Ameryce zaczął stosować metody masowej produkcji, uszczęśliwiając konsumentów fast food masą tych samych produktów w łatwo rozpoznawalnych opakowaniach. Żywność stała się standartową marką dobrobytu. Zarówno żywność jak i proces spożywania straciły egzystencjalne znaczenie, stały się zabawką artystów, co samo w sobie było już skandaliczne, gdyż jak wiadomo "Jedzeniem nie wolno się bawić!"
Amerykańscy pop artyści doskonale bawili się obrazując jedzenie i jego opakowania: Andy Warhol malował puszki zup i kawy, zamieniając przedmioty w przedmioty sztuki, Claes Oldenburg zmieniał rozmiary jedzenia w monumentalnych powiększeniach, Tom Wesselmann tworzył kolaże z reklam produktów spożywczych, pokazując pozorność i fasadowość konsumpcji (czyżby jego naśladowcą był George W. Bush z atrapą indyka w Bagdadzie?) Sztuka przedstawiała towary, towar stał się sztuką. Amerykańscy pop artyści nie byli ani krytykami społeczeństwa towarowego, ani bezkrytycznymi piewcami konsumpcji. Bawili się sztuką i światem, w którym przyszło im żyć. Szokowanie nie było ich zamiarem, szokujące są jedynie starania publiczności i krytyków, aby w tej zabawie odkryć jakiś głębszy sens.

Rozkosz i obrzydzenie
Zupełnie inne było podejście Europejczyków do tematu jedzenia, na czele z Fluxusem wczesnych lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. To nie wizerunek jedzenia była przedmiotem ich prac, ale jedzenie samo w sobie. Fallenbillder (Padające obrazy, obrazy pułapki) Daniela Spoerri, tłuszcz Josepha Beuysa, chleb naszpikowany gwoździami i okruchami szkła autorstwa Dietera Rotha oraz uszyta przez Janę Sterbak suknia z kilkudziesięciu steków wołowych, nawet artystyczne gówno Piero Manzoniego pytały o sens jedzenia, spożywania i wydalania, zajmowały się rozkoszą, zamieniającą się w obrzydzenie. Europejskie artystki i europejscy artyści starali się odnaleźć duchowe tło spożywania i przemijania. Ich tematem jest właśnie przemijanie - vanitas - przed którym nie chroni największy nawet apetyt ani najlepszy smakołyk. Świadczą o tym pokryte pleśnią obrazy i rzeźby Dietera Rotha, owa szybko psująca się suknia z wołowych steków, którą w 1987 roku uszyła Jana Strebak oraz neonowa instalacja Bruce'a Naumana, łącząca DEATH (czyli śmierć) z EAT (czyli jedzeniem).

Radość i zaduma
Dyrektorowi Kunsthalle w Bielefeldzie Thomasowi Kelleinowi i jego kuratorce Angeli Lampe udało się przy pomocy "Wielkiego żarcia" pokazać nie tylko ciekawy przekrój sztuki drugiej połowy XX wiek, ale także uwidocznić na przykładzie jedzenia różnice między Starym i Nowym Światem. Przygotowali oni wystawną ucztę, która smakuje nie tylko artystycznym koneserom, ale sprawia po prostu przyjemność i pobudza do myślenia, a gdzieniegdzie nawet do zadumy. Jak każda wystawna uczta, także i to "Wielkie żarcie" jest w stanie zadowolić różne gusta. Smacznego!
Manfred Wolff
http://www.manfred-wolff.com/
[9.02.2004]

Marcel Broodthaers: Grande Casserole de moules, 1966. Garnek, skorupy od muli i farba. Foto: Kunsthalle Bielefeld

W bytomskiej Galerii Kronika w Bytomiu została otwarta obszerna, pierwsza od 5 lat, indywidualna wystawa Przemysława Kwieka, artysty prekursorskiego, radykalnego i zawzięcie upartego. Wystawa pokazuje jeden z aspektów twórczości Kwieka, bardziej fabularny, tematyczny, doraźny. Publikujemy obszerne fragmenty pełnego zaangażowania i miłości tekstu Jerzego Truszkowskiego, który jest kuratorem bytomskiej wystawy i który - jak nikt inny być może - rozumie twórczość tego wyjątkowego artysty. Oto opowieść o gównie w Rejonowym Urzędzie Pracy, targu w Łomiankach, amerykańskim kolonializmie, malowaniu przez kraty i prawdziwych łzach artysty.

Codziennie umysły miliardów ludzi poddawane są masażowi wizualnemu i werbalnemu. Za pomocą reklam, filmów i programów publicystycznych w świadomość wmasowywana jest konieczność kupowania licznych, niekoniecznie potrzebnych produktów, wmasowywane są schematy postępowania i mówienia, wmasowywane są poglądy. Konsumentom produktów, naśladowcom wzorców zachowań i biorącym udział w wyborach politycznych mówi się, że stoją przed całym wachlarzem możliwości. W to wierzą i ta wiara jest jedną z wielu klisz mentalnych, poprzez które naświetlane są umysły - jak papier fotograficzny pod powiększalnikiem Kwiek rewiduje te klisze, poglądy i zachowania. Jest rewizjonistą. Przewrotnie zawłaszcza termin, który jeszcze niedawno miał znaczenie partyjnej anatemy, a do dzisiaj ma - ekskomuniki. Rewiduje - czyli spogląda na nie jeszcze raz. Łacińskie "re-videre" - to znaczy jeszcze raz zobaczyć. Przygląda się im uważnie. Odkrywa to, czego konsumenci nie chcą zobaczyć, a co ujawnia się w krytyczniej analizie. Stopień uzależnienia od klisz, kopiowania ich poprzez zachowania i słowa, wcale nie musi zależeć od formalnego wykształcenia. Ktoś, kto sam tworzy klisze kulturowe, kto decyduje o tym, co jest sztuką i o tym, jaka jest wartość (kulturowa i finansowa) danego dzieła, tzw. człowiek wykształcony - wcale nie jest odporny na ostinato uderzeń banalnego, reklamowego stempla. Jako artysta i były barman doświadczyłem kontaktów z artystami lub z ludźmi piszącymi teksty nt. dzieł sztuki, pełniącymi odpowiedzialne funkcje w wielkich instytucjach Kultury, którzy powtarzali jak najęci slogany pochodzące z reklam piwa.

Jaka powinna być telewizja?
"Coca Cola musi być złym napojem, skoro musi się ją aż tak reklamować by była pitą. And Pepsi too". Bo dobry produkt plus konsument o wykształconym smaku zdolny ustalać i wyrażać prawdę nie wymagałby tak nachalnej zmasowanej reklamy. To logika zapomnianego zdrowego rozsądku. Kwiek uważa reklamy za zbędne w ogóle - powinny być zastąpione rzetelną informacją o składzie i właściwościach produktów. Kwiek pyta czasami: Czy w chwili śmierci moja świadomość musi być narażona na to, że mój mózg będzie produkował wspomnienia reklam lub upartych, a jałowych refrenów, zamiast np. wspomnień o mojej Babce, Matce, czy chwilach moich euforycznych uniesień? Kwiek zwraca uwagę, że uparte wielokrotnie powtarzane bodźce zmysłowe powodują tworzenie się stałych chemicznych połączeń synaptycznych w mózgu. Niezależnie od naszej woli reklamy kształtują nasz mózg. Kwiek chce oglądać telewizję, ale chce by była to telewizja wolna od reklam. Jeżeli miałby płacić za oglądanie telewizji, to jedynie wtedy uznałby to za słuszne, gdyby była to telewizja zgodna z jego oczekiwaniami. Denerwuje go powierzchowność informacji i dyskusji, krótkie wywiady, nieciekawe filmy przemieszane z reklamami w polskich darmowych stacjach (w te święta nie było w telewizji ani jednego atrakcyjnego filmu, który by kiedyś nie był już pokazywany!). Dlatego najchętniej wybiera takie (darmowe!) programy, jak poświęcone sztuce w Bayerische Rundfunk, czy oświatowe w Bayern Alfa (zna niemiecki, angielski i rosyjski).

Wyciągajmy wnioski!
"Czy do Pedigree Pal nie dodaje się mięsa z padłych psów? And kotów too" - pyta Kwiek w innym z obrazów. No właśnie - te same produkty tych samych (głównie amerykańskich) korporacji reklamowane i sprzedawane są na całym świecie. Tak zwany wolny handel narzucany światu prowadzi głównie do monopolizacji rynku globalnego. Pozornie mamy możliwość wyboru, ale przy bliższym przyjrzeniu się okazuje się, że wybieramy między takimi samymi produktami dwóch koncernów (to jest bipolizacja), a potem okazuje się, że większość rynku opanowana jest przez jeden z tych dwu koncernów (to już monopolizacja).
Najnowszy cykl obrazów artysty poddaje krytyce nie tylko mechanizmy reklamy. Kwiek ironizuje nt. sloganów politycznych, klisz propagandy byłego, "realnego" socjalizmu - złośliwie, bo po latach zastosowano je do obecnych "prawidłowych" już realiów obecnego - jak go nazywa - pseudokapitalizmu, o który tak ofiarnie i masowo wszyscy Polacy walczyli, jak się dzisiaj okazało. Przygląda się uważnie obrazom i słowom, tym "wielkim" i tym z języka potocznego. Czasem wydaje się, że ironia jego posunięta jest tak daleko, że nas samych stawia w kłopotliwej sytuacji, gdyż może powinniśmy wysnuć jakieś wnioski...
W 1991 roku Kwiek namalował pierwszy z obrazów tego cyklu (składającego się na razie z 12 obrazów). "Precz z Husajnem, niech żyje Bush. And Clinton too". Jak się czujemy po tych 12 latach - gdy wiemy o ofiarach drugiej wojny o ropę w Iraku, ile amerykańskich filmów obejrzeliśmy w kinie i telewizji, ile wypiliśmy polskiego piwa wyprodukowanego w browarach należących do amerykańskich koncernów, ile zjedliśmy czekolady produkowanej w polskich zakładach kupionych przez amerykańskie koncerny (za jedną dziesiątą wartości)? Guinnessowa aktualność (jak aktualność rekordu zapisanego w księdze Guinnessa) tego obrazu właśnie się skończyła, choć będzie jeszcze trwać do śmierci dyktatora, który, choć to małe piwo przy dyktacie Stalina, wart był wojny. Stalin nie.

Statua Wolności z poderżniętym gardłem
Kwiek spogląda jeszcze raz, poddaje "re-wizji" naszą sytuację. Planuje kadr o wymiarach 50x60 cm - takie wymiary ma największe możliwe do uzyskania w domowej ciemni zdjęcie czarno-białe - umieszcza w nim niewinnie słodkie kwiatki namalowane z natury olejno z dobrą wolą i z całą wiedzą ucznia członka Bractwa św. Łukasza. I Leonarda da Vinci (autorytetu Kwieka, gdy był nastolatkiem). Ten kadr umieszcza w większym kadrze obrazu. Kadr w kadrze, obraz w obrazie. Kwiek fotografuje się w trakcie malowania. Artysta tworzący kadr umieszcza siebie w kadrze fotografii. Dystansuje się od każdego tworzonego kadru. Obserwator, który jeszcze raz spogląda, przypatruje się problemowi, który wywołuje (czyli kontempluje, medytuje).
To metoda wypracowana w roku 1970, gdy Zofia Kulik fotografowała nie tylko performance Przemysława Kwieka, ale i szerszy kadr. Fotografowała Przemysława filmowanego w trakcie performance przez jego brata Pawła. W latach 1972-1974 fotografowała kontekst sytuacyjny, w którym Przemysław fotografował kompozycje, w których skład wchodził niedawno urodzony ich syn Maksymilian Dobromierz ("Działania z Dobromierzem"). Wówczas Kwiek i Kulik pracowali w duecie artystycznym sygnując swe dzieła jako KwieKulik. Obecnie ich syn jest doktorem teorii ekonomii, a "maksymalne dobro mierzył" w USA, gdzie doktoryzował się i gdzie urodził się jego syn. Teraz "dobro liczy" na Uniwersytecie Southampton pod Londynem, gdzie pracuje. Przemysław chciałby teraz umieszczać to dziecko swego syna w kompozycjach podobnych do tamtych sprzed 30 lat. Pewne elementy tych kompozycji zapewne zostałyby zmienione. Ironiczne odniesienia do socjalistycznego realizmu zostaną zamienione na odniesienia do tresury kapitalistycznej... Dziecko włożone do muszli klozetowej nie będzie patrzeć na czerwoną tkaninę (czerwony sztandar) położoną na podłodze (jak na kolorowym przezroczu z roku 1973), ale zapewne na 4 zielone Statuy Wolności z poderżniętymi gardłami albo na olejny obraz eksplozji z 11 września z podpisem: "Atak Amerykański na wieżowce w Kabulu".

Gówno w urzędach
Przemysław "mierzy dobro" w Polsce. Tu i teraz. Starym, ale sprawnym - jak Nowojorskie Metro - rowerem jedzie na targ w Łomiankach (gdzie mieszka), by kupić warzywa tańsze prawie dwukrotnie niż na ulicy Hożej w Warszawie, gdzie mieszka matematyczny logik i artysta Jan Piekarczyk, znawca jego sztuki. Czasem stoi z własnymi obrazami na tym targu, podając ich nierealnie wysokie (jak na targ) ceny. To jego zachowania artystyczne wynikłe ze strachu przed nędzą określane tytułem "Awangarda bzami handluje". Konsekwencja zachowań "Awangarda bzy maluje" - inaczej: "Udawanie Van Gogha". Bo tylko takie udawanie, poświadczane zdjęciami (siedzi zgarbiony malarz w kapeluszu w plenerze przed sztalugami) jest w pełni zrozumiałe i akceptowalne jako "praca" artysty przez różne warstwy społeczne wychowane na odżywkach kulturalnych dostarczanych przez panienki medialne z błyszczących supermarketów. Czasem stoi tam z jednym z obrazów z najnowszego cyklu, na którym znajduje się napis "Datków poniżej 1000 złotych nie przyjmuję".
"Odwiedza z konieczności różne urzędy. Od Rejonowego Urzędu Pracy do Ministerstwa Kultury. W ubikacji pierwszego urzędu znajduje kibel zatkany fekaliami, co staje się pretekstem do monumentalnej instalacji "Gówno w Rejonowym Urzędzie Pracy" z 4 poderżniętymi flagami Polskimi (kierowane przez Małgorzatę Winter - najodważniejszą dyrektorkę w Polsce - Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy w 1994 roku, Galeria Domu Artysty Plastyka przy Mazowieckiej w Warszawie w 1998 roku). W drugim urzędzie znajduje metaforyczne "gawno", rosyjskojęzyczną nazwę tej substancji, skierowującą nasze skojarzenia na anty-ludzką tradycję naszego wielkiego sąsiada gnieżdżącą się gdzieniegdzie jeszcze w Polsce.

Zgrzyty mentalne na płótnie
Poetyki bywają rozmaite. łagodne i miłe, drapieżne i okrutne, awangardowe i eksperymentalne, tradycyjne i zachowawcze. Kwiek wybiera poetyki radykalne. Radykalne poprzez zestawianie poetyk nie zestawianych dotychczas. Dotyczy to poetyk zestawianych poprzez zabieg "kadru w kadrze". Dotyczy również "nakładania" poetyk, zarówno "wydzielanych" przez przedmioty-znaki, jak i Działającą osobę artysty - poprzez nakładanie metalowych, zardzewiałych krat na podobrazia, a następnie dokumentowanego malowania pejzaży w plenerze poprzez kraty. W ten sposób Kwiek poddaje rewizji sposób powstawania dzieła malarskiego (powstawania fizycznego i mentalnego), poddaje rewizji sposób istnienia i odbierania "salonowej dekoracji" jaką łatwo stają się nie tylko pejzaże ale i obrazy abstrakcyjne. Te ostatnie Kwiek bierze na warsztat w innym cyklu "Sztuczne ognie nad Warszawą" (1997) próbując namalować nie dające się namalować wybuchy fajerwerków na niebie.
Obrazy Kwieka nie są łatwą abstrakcyjną dekoracją nad biurko lub kanapę, czy atrakcyjnym tłem dla krawatów polityka. Radykalna poetyka przypominania o przykrych sprawach to uniemożliwia. W najnowszym cyklu niewesołe ironiczne teksty mieszają się z obrazami kwiatów należącymi do miłej i lubianej konwencji stylistycznej realistyczno-impresjonistycznej. W wyniku zderzeń przekazów werbalnych i wizualnych powstają zamierzone przez artystę "zgrzyty" mentalne, co sprawia, że nie są to dzieła "łatwe, lekkie i przyjemne", mimo że zawierają w sobie żądny posiadania świetnie malowany kawałek ogrodu (Bożena Zagórska w "Trybunie" z 17 lutego1998 roku pisała: "I wreszcie zapowiedziane w zaproszeniu pełne krwawej ironii 'Awangarda bzy maluje'. I te nieduże obrazy w całości pokryte kwiatami, jarzębinami są przepiękne. Rzadko się zdarza widzieć tak malowane kwiaty. Świadczą o talencie Kwieka i zapewne o zacofaniu tych, którym się to podoba").

Rewidujemy i rewidować będziemy!
W cyklu 40 obrazów malowanych na samym początku lat 90. w plenerze poprzez kraty artysta zastosował zabieg skrajnie radykalny. Ze spojeń krat wyrastają druty kolczaste (dospawane druty jak pędy wyrastające z gałęzi). Druty pomalowane są zgodnie z kolorystyką pór roku, ich wielkość i charakter zgodna jest z cyklem wegetacji. Jasnozielone i króciutkie wiosną, zielone i długie latem, brązowe i pogięte jesienią i wreszcie białe i skłębione zimą. Ta radykalna poetyka zasadzona została na wcześniejszej, jeszcze bardziej radykalnej.
W 1985 roku podczas performance "Festiwal Inteligencji" KwieKulik na ścianach warszawskiej Pracowni Dziekanka zamiast obrazów zawisły zespawane przez Kwieka zardzewiałe kraty. Czym jest obraz na ścianie? Status przedmiotu jako dzieła sztuki wynika z konwencji. Kwiek poddał w ten sposób rewizji przyzwyczajenia widza, które (to pewnik po latach) tak głęboko upośledziły materialnie autora-nowatora. Uwięzieni w konwencjach skazujemy kreatywność, mądrość i dobro na degenerację i uwiąd. Kto dysponuje aparatem upowszechniania i upowszechnia te konwencje, ogranicza naszą wolność. Kratami realnymi Kwiek nam o tym przypomina. Boleje nad oporem materii - a materią człowiek "nie artysta" jest - przedstawiając płaczącego łańcuchami Boga. Z nieba spływa deszcz (łez-ogniw) z łańcuchów na padół zasnuty mgłą z drutów kolczastych. "Wobec tego, rewidujemy i rewidować będziemy wszystkie dotychczasowe formy i układy w pionie Kultury i Sztuki!" ("Robotnik Sztuki" nr 1, Elbląg 1972). To cytat z pisma Kwieka [...]

Kwiek płacze
...Raz niedawno widziałem jak Kwiek autentycznie się rozpłakał. Płakał, jak kiedyś jego syn-niemowlę, gdy poczuło zimno przy bryłach lodu z zamarzniętej Wisły, którymi go rodzice obłożyli (i książkami m.in. Kotarbińskiego), by uzyskać w mózgu maleństwa parę nowych, oryginalnych neuronów i powiązań w ich sieci oraz kolejny czaso-skutek estetyczny wraz z jego odbiciem na kolorowym przezroczu. "Dlaczego, coś ty?" spytałem go całkiem zbity z tropu (jak co miesiąc od ponad 10 lat szedł właśnie "na bezrobocie" podpisać oświadczenie, pod rygorem utraty statusu bezrobotnego, co spowodowało by z kolei utratę opieki medycznej, że nie zarobił więcej niż 300 zł). Chwycił mnie za rękę i zawołał: "Stój, patrz!". Zatrzymaliśmy się przed mijanymi właśnie czterema pojemnikami z napisami: plastik, szkło, papier, szmaty. "Widzisz te napisy? Głowy, ręce, nogi, niemowlęta?". Pokazuje palcem kolejne kontenery. "Ten pełen ludzkich głów, w tym kupa ludzkich rąk, aż wystają, patrz, jedna coś trzyma w dłoni, w tamtym upchane nogi, a w prawym zbitka z martwych dzieci...". Byłem rezonującym świadkiem wielu takich "obnażeń" Kwieka, mistrza procesu i pesymizmu. Czy widzowie jego sztuki znajdą się na moim miejscu, gdy zdecydują się zobaczyć tę niezwykłą wystawę - pełną pasji i lewitujących kreacji?...

Kraty prawdziwej wolności
A na koniec podzielę się dobrą radą. Kupujcie kraty stalowe Kwieka póki tanie. Im więcej osób będzie kraty Kwieka kupować, tym dłużej tanie zostaną. To bardzo dobre profesjonalne płaskorzeźby, kunsztownie i niepowtarzalnie komponowane krok za krokiem metodą Działań Kwieka (następna do poprzedniej). Taka krata, odpowiednio dobrana do wnętrza wspaniale i całkowicie to wnętrze "ustawi", a Ty, wtedy naprawdę zaczniesz cieszyć się wolnością. Sprawdzone!
Jerzy Truszkowski (Warszawa, grudzień 2003 roku).
[26.01.2004]

Prawdziwe zęby, rozmyty podmiot
Melancholijny Krokodyl Giena na obrazie Ołeksandra Hnyłyckoho "Robin Island" ubrany w dres, przyjął wraz ze swym bardzo długim, wielozębnym pyskiem postawę jaką? Wyprostowaną. Wyprostowaną na tle romantycznego, pochmurnego, pejzażu. Z jego wyprostowaną postawą jest tak, jak z demokracją w postsowieckich krajach. Tylko zęby są prawdziwe. Tak, tak śliczny obrazek pokolenia okrutnych melancholików. Hnyłyćkyj zasługuje na miano romantyka również ze względu na dziwne, fabryczne wnętrza, może krajobrazy, zobrazowane w stylu gotyckich ruin. Cóż to za dziwna nostalgia? Albo piloci Serhija Czajki z serii "CO2": silne, męskie, twarze z palcem w nosie, męskość, władza, dominacja, przemoc, infantylizm. Ofiara w domyśle. Uzupełnieniem może być praca Doroty Nieznalskiej przedstawiająca wbitą w ziemię sukę i jej nagiego pana z nahajką.
Prześliczne pajączydło w damskim buduarze to "Arachne" Bogny Burskiej. Atrybuty kogoś ukrytego, niebezpiecznego. Kobiety? A właściwie dlaczego? Czy wystarczającym argumentem mają być różowości, perły, flakony, kwiaty i tytuł, który odsyła do szerokich feministycznych kontekstów narosłych wokół mitu Arachne? Sprawa nie jest taka oczywista.
W obrazach Włady Radko, m.in. "Dwie kobiety": rozmazane, zwielokrotnione, kobiece(?) twarze, nieostre barwy, powtórzenia, wymiotowanie wizerunkiem zdają się być świadectwem rozmytej podmiotowości (niekoniecznie autorki, może jakiegoś abstrakcyjnego „podmiotu lirycznego”), niezgody na ugrzeczniony obraz.

W najbliższy piątek, 23 stycznia, w warszawskiej Fundacji Foksal otwarcie wystawy nowojorskich artystów "Domestic Porn". Dziś prezentujemy fragment pracy jednego z nich - Christiana Holstada "We'll Make Great Mud" ("Zostanie po nas dobry gnój") - to rozmowa artysty z Aleksandrą Mir. Przewrotna refleksja o tożsamości i szperaniu w kartotekach nowojorskiej biblioteki. Zastanawiający głos prywatny o amerykańskim homoseksualiźmie i długich godzinach przy kserokopiarce. Nowe terminy: efekt lejka. Podała do druku pani Monika Szczukowska.

Zacząłem swoje „badania nad kulturą gejowską” w styczniu 2002 roku.

W nowojorskiej bibliotece publicznej jest dział dokumentacji wizualnej, składający się z olbrzymiej ilości ułożonych kategoriami tematycznymi obrazów i zdjęć. Te kartoteki są naprawdę świetne. Przeznaczone są dla ludzi, którzy nie umieją (albo nie chcą) posługiwać się komputerami i przez to są trochę staromodne.

Jako młody mieszkaniec Środkowego Zachodu byłem nałogowym bywalcem pchlich targów, sklepów z używanymi artykułami i wyprzedaży. Najbardziej lubiłem te ostatnie. Podobało mi się to, że można było na nich znaleźć przedmioty należące do jednej osoby, całą historię czyjegoś życia ułożoną w pewnym porządku, na przykład w postaci kolekcji starych wiecznych piór czy zestawu talerzy. To właśnie tam przekonałem się, że każdy jest artystą. A przynajmniej nauczyłem się tego, że sztuka jest wszędzie. Te wyprzedaże zrobiły ze mnie na całe życie wizualnego ćpuna. Znajdujący się w bibliotece dział dokumentacji wizualnej zaspokaja dokładnie te same potrzeby. Ta mieszanina drukowanych przedstawień pochodzi z różnych czasów i z różnych źródeł - ze starych ogłoszeń i reklam, książek, czasopism a nawet opakowań. Można znaleźć tam rzeczy na każdy temat, naprawdę na każdy. Musisz po prostu zacząć działać jak detektyw, a bibliotekarze są tam po to, żeby ci pomóc w dochodzeniu. Oni to rozumieją.

Niektóre dokumenty są małe. Na przykład teczka "Utopia" zawiera tylko pięć przedstawień; są też i takie, które muszą być dzielone na pod-działy. Różę można znaleźć w dokumentach "Kwiaty - Róża 1, 2 i 3". Za każdym razem można wyciągnąć do przeglądania tylko trzy lub cztery dokumenty. Robi się to przy ogólnie dostępnych, dużych stołach. Tam dokonuje się selekcji. Z każdej kategorii za jednym razem można wyjąć po 15 przedstawień.

Robiłem wtedy kolaże i potrzebne mi były starsze, trącące myszką zdjęcia łazienek. Znalazłem je, podobnie zresztą jak toalety i wanny. Kiedy je przeglądałem, natrafiłem na dokument zatytułowany "Homoseksualiści". Kiedy tylko na niego spojrzałem, poczułem się zażenowany. Za pierwszym razem wyjąłem tylko jedną teczkę, ale potem przyniosłem sobie na stół wszystkie dokumenty na ten temat. Tego popołudnia wyszedłem stamtąd szczęśliwy, ze swoimi dozwolonymi 15 gejowskimi obrazkami pod pachą i przez parę kolejnych dni myślałem o tym, co zobaczyłem w bibliotece.

Biblioteka publiczna jest instytucją rządową. Powiedziano mi tam, że dokumenty "powinny składać się z przedstawień równie łatwo rozpoznawalnych, jak ich opisy". Dlatego właśnie bibliotekarze sami dokonują selekcji przedstawień tak, by odpowiadały tej zasadzie. A ja lubię, kiedy ludzie robią za mnie coś, na zrobienie czego mi samemu brak pewności.

Kiedy byłem młodszy i po raz pierwszy zetknąłem się ze środowiskiem gejowskim, dość szybko uznałem, że jest nudne. Opuściłem jedną niszę, żeby wejść do drugiej, tyle że większej. W wieku lat siedemnastu wszedłem w krąg "balls scene" w Minneapolis. Było tam mnóstwo tańca, disco, vogue, rywalizujących ze sobą gejowskich domów, przebieranek i przeróżnych indywiduów. Czarnoskóre "drag queens" przyjęły mnie entuzjastycznie, pewnie z powodu mojego wyglądu - miałem wtedy długie włosy i nosiłem błyszczące spódniczki. Chociaż nie brałem narkotyków, mam z tego okresu naprawdę dziwaczne wspomnienia, szczególnie dotyczące życia nocnego. Przez jakiś czas naprawdę ostro się bawiłem, tańczyłem, patrzyłem i uczyłem się. Kiedy zostawiałem to za sobą byłem przekonany, że wszyscy, których tam spotkałem byli płytkimi, powierzchownymi ludźmi.

Christian Holstad "Bathroom Purple"

Biblioteczna dokumentacja wizualna na temat homoseksualistów nie ma służyć zrozumieniu różnorodności kultury gejowskiej. Jej funkcją jest pokazywanie łatwo rozpoznawalnych obrazów. Geje od zawsze tworzą kulturę opartą na kostiumach i atrybutach, które mają zawiadomić i przyciągnąć innych. Ta dokumentacja oparta jest na stereotypach. Nieważne jest, że nie wszystkie "drag queens" są gejami, ważniejsze, że mają to, co uważa się za gejowski wygląd. To poważnie zawęża pole widzenia. Bardzo lubię takie zabiegi. Mężczyźni i kobiety odróżniają się od siebie dzięki wyobrażeniu o tym, jaki jest wizualny charakter ich tożsamości. Społeczność gejowską dzieli się w oparciu o mniejsze, bardziej szczegółowe kategorie stereotypów. Pracownicy bibliotek decydują o tym, co wygląda gejowsko w książkach i czasopismach i jeszcze bardziej pogłębiają ten podział. To wciąż postępujące zawężenie kategorii przypomina lejek.

Kiedy tworzyłem tę pracę chciałem w jak najkrótszym czasie skopiować całą dostępną w bibliotece dokumentację wizualną dotyczącą homoseksualizmu. Ale jednorazowo można było stamtąd wynieść najwyżej 15 obrazków. Więc musiałem wybrać te 15, potwierdzić wybór u bibliotekarza, biec do Kinko, skopiować je, wrócić, potwierdzić zwrot, wybrać 15 następnych i tak w kółko. Na dodatek chciałem je skopiować na twardym papierze o wymiarach 11 na 17 cali, bo taki papier jest dość mocny i tani. W rezultacie przez długie dni biegałem po mieście z pakunkami o wadze dwóch książek telefonicznych.

Kartoteka "Homoseksualiści" obejmuje okres od końca XIX wieku do czasów współczesnych. Obrazki, które już zwróciłem, mogły zostać odstawione na półkę; w pewnym momencie zacząłem tracić orientację - nie byłem pewien co już skopiowałem, a czego jeszcze nie. Żeby się nie pogubić stworzyłem swoje własne kategorie: Drag queens, Porno; AIDS; Próbując Być Jak Hetero (Chwilowo), Sztuka. Najobszerniejsza była kategoria pod tytułem "Prawa Gejów/Akcje Protestacyjne".

Ta dokumentacja jest pełna silnie działających obrazów. Najpierw bardzo poruszały mnie takie rzeczy jak zdjęcie prawnika walczącego o prawa gejów, albo sentymentalne przedstawienia minionego czasu. Czułem na zmianę radość, zawstydzenie, smutek, a czasami nawet dumę. Ale tak naprawdę nie miałem dość czasu, żeby to wszystko przetrawić. Kserowałem i kserowałem, wypełniałem się uczuciami aż do emocjonalnego odrętwienia, w końcu zacząłem robić to zupełnie mechanicznie. Po skopiowaniu całości przejrzałem wszystko i znalazłem zdjęcie lampy. Przyglądałem mu się przez chwilę, usiłując znaleźć zarys krzywizny penisa czy cokolwiek innego, ale nie mogłem dopatrzyć się niczego, co miałoby jakikolwiek związek z homoseksualizmem. To zdjęcie zostało po prostu błędnie skatalogowane, ale ostatecznie miało tyle samo sensu, co którekolwiek inne.

Wiesz co, Aleksandra? Przyszło mi do głowy coś, o czym już rozmawialiśmy. Żeby stworzyć rzeczywistość wystarczy tylko umowa między dwojgiem ludzi.

Musiałem przyjąć odpowiedzialność za swój wybór obrazów. To bywało upokarzające. Przeglądasz materiały przy ogólnie dostępnym stole, gdzie nie ma prywatności i wszyscy widzą, co przeglądasz. Potem musisz przedstawić swój wybór dyżurnemu bibliotekarzowi, żeby pozwolił ci na wyniesienie wybranych materiałów z biblioteki. Niektórzy bibliotekarze pobieżnie przebiegali po nich wzrokiem; byli też tacy, którzy pytali wprost, do czego mi to potrzebne. Próbowałem z dumą bronić dokonanych przez siebie wyborów. Nie udawało mi się to. Potem szedłem do Kinko, gdzie zawsze było pełno ludzi i kopiowałem swoją gejowską pornografię, tęczowe flagi czy zdjęcia z akcji protestacyjnych wciśnięty między znudzonych biznesmenów i starsze panie. Inni artyści wciąż bardzo chętnie chcieli gadać o sztuce. Zacząłem naprawdę nie lubić pytania "Czym się teraz zajmujesz?" Okazało się, że zawstydza mnie kserowanie zdjęć pornograficznych na oczach jakiejś starszej pani. A kserowanie zawartości moich teczek na oczach stereotypowych gejów odbierałem jako coś wręcz obrzydliwego. Wyglądało to tak, jakbym w bibliotece szukał partnerów. Zaczepiano mnie w ubikacji. To, że pracuję nad tym projektem nie oznacza, że muszę mieć szczególnie koleżeńskie nastawienie wobec kogokolwiek, wobec gejów, czy artystów, albo wobec artystów orientacji homoseksualnej, jeśli już o tym mowa. Nie minęło dużo czasu a okazało się, że w mojej głowie co chwilę pojawia się słowo "gej". W pewnym momencie zacząłem zdawać sobie sprawę z tego, że jestem homofobem.

tłum. Wojtek Pusłowski
[19.01.2004]